قبول که از مهمترین معضلات پژوهش، پیش‌داوری‌های محققان است؛ اما این جزمیات و باورهای راسخ در ذهن و زبان، نه از تاریخ‌خوانی برآمده و نه با صرف تاریخ‌دانی، برآمدنی است. قصه پژوهش در نقلیات و انسانیات هم مانند تجربیات، حکایت هماغوشی شبانروزی محقق با شاهد پرده‌نشینی است که گاهی با تسامح و شوخی می‌توانیم «مبادی مابعد الطبیعی فهم تاریخ» صدایش کنیم. فی الحال که گویا کرسی نشستگان اجازه دارند خاستگاه این پیش فرض‌ها را هر چه می‌خواهند بخوانند و ما کشتی شکستگان را معذور دارند.  

باری تجربه بشر هم گواه آن است که شواهد تاریخ با همه جور عقل و باوری سازگار است. خود ببینید که روایات تاریخی نه ایمان ملحدان را به چاله چالش کشیده است و نه جزمیات مذاهب را در چاه تناقض افکنده است.

من هنوز هم که هنوز است گاهی در میان  شمارش گوسفندان و ستاره‌ها، به این فکر می‌کنم که آن بی‌طرفی آکادمیک که می گویند، چگونه توانست راهش را از دین لا ادریان جدا کند؟ شما را به خدا اگر سه گانه ناتنی ایمان و انکار و تردید را چهارمی هست، به ما هم نشان دهید؛ و اگر نیست، کدام فاهمه بشری را سراغ دارید که در فرایند فهم، رها از شاکله باورهای خویش فلسفه‌ای بافته باشد؟ دعوی و داعیه فراغت از پیش فرض‌ها، فسانه فرزانگانی است که گفتند و در خواب شدند.

اکنون و ظاهرا هیچ وقت ما را جواز و جایگاه این نیست که در مذاهب سه گانه فهم فتوایی دهیم و سواد اهل تحقیق را به تقلید از یکی بخوانیم که این اجابت و دعوی نه خواندنی است و نه شنیدنی. اما این قدر هست که می توانیم با زحمت گاهی چشمان مان را بگشاییم و در این ظلمات زلف، گره‌ها را بشماریم؛ بانگ جرسی باشد یا نباشد.  

نفس گرم جناب جعفریان این دل تبدار را به هذیان واداشت. جدّی نگیرید.

 مطلب مرتبط:

ارسال شده توسط سيد محسن موسوى در تاريخ جمعه 8 ارديبهشت 1391 ساعت 2:43 قبل‏ازظهر (نظر بدهید)

ارسال شده توسط سيد محسن موسوى در تاريخ شنبه 21 اسفند 1389 ساعت 3:37 قبل‏ازظهر (نظر بدهید)

آنچه ذيلاً مي‌آيد، گزارش کوتاهي است از مقاله پروفسور اشميتکه که ترجمه کامل متن و پيوست‌هاي آن به‌خواست خداوند در مجموعه مقالات يادنامه محقق فقيد، علامه سيد عبدالعزيز طباطبائي رضوان الله تعالي عليه منتشر مي‌شود. نشاني متن اصلي مقاله (که ظاهراً هنوز منتشر نشده) چنين است:

“The doctrinal views of the Banu l-‘Awd (early 8th /14th century): an analysis of ms Arab. f. 64 (Bodleian Library, Oxford).” Le shi’isme  imamite. 40 ans apres. Melanges islamologiques offerts a Etan Kohlberg. Eds. Mohammad Ali Amir-Moezzi, Meir Bar-Asher, Simon Hopkins. Brepols: Bibliotheque de l’Ecole des Hautes Etudes, 2008, pp. 357-382 (in press).

از آقايان عماد هلالي و ناجي اصفهاني و نيز مؤلف محترم که دسترسي به متن مقاله را ميسر نمودند، سپاسگزارم.

********************

آراء عقيدتي خاندان بني‌العود (ابتداي قرن هشتم هجري/ چهاردهم ميلادي)

تحليلي از دستنويس Arab. F. 64  (کتابخانه بادليان، آکسفورد)

زابينه اشميتکه

ترجمه محسن موسوي قهدريجاني

قبول انديشه معتزلي در ميان تشيع امامي با ابوجعفر ابن قبة الرازي (د. در ري پيش از 319) آغاز مي‌شود و در نيمه دوم قرن، بني نوبخت به‌ويژه اسماعيل بن علي نوبختي (د.311) و حسن بن موسي نوبختي (د. بين 300 و 310)، از آنجا که هيچ‌يک از مکتوبات کلامي آنها باقي‌نمانده است، آموزه‌هايشان را تنها مي‌توان از طريق آثار شيعيان دوازده امامي متأخر بازيابي نمود. نخستين عالم امامي تحت تأثير معتزله که آثارش نسبتاً برجاي‌مانده، شيخ مفيد (د. 413) است. او از آراء سنتي کلامي استادش ابوجعفر ابن بابويه (د. 381) فاصله گرفت و عمده معتقدات ابوالقاسم الکعبي البلخي (د. 319)، متکلم برجسته مکتب بغداد را اختيار نمود.

شاگرد مفيد، الشريف المرتضي (د. 436) با استادش در ترجيح بغداديان مشارکت ننمود. مرتضي به‌عنوان شاگرد عبدالجبار  بن احمد الهمذاني (د. 415) - که رئيس مکتب معتزلي ابوهاشم جبائي (د. 321) بود-تعاليم اين مکتب را که بهشميه ناميده مي‌شود، پيروي کرد. عقايد بهشميه در  ميان نسل‌هاي بعدي شيعه دوازده‌امامي رايج ماند، آن گونه که مصداق اين امر في‌المثل شاگرد مرتضي، شيخ الطائفة ابوجعفر الطوسي (د. 459) بود. با شريف مرتضي، خط تمايز ميان کلام معتزلي و عقايد امامي واپسين شکل خود را يافت. مقارن با اواخر قرن ششم، تعاليم ابوالحسين بصري (د. 436) شروع به تأثير بر انديشه کلامي شيعه دوازده‌امامي نمود. هيچ يک از آثار کلامي او برجاي نمانده‌است، به جز سه پاره گران‌بها از تصفح الأدلة او که در مجموعه آبراهام فيرکوويچ در سنت‌ پترزبورگ يافته شده و مقدمتاً در آن به پرسش‌هايي درباب صفات علم و قدرت الهي پرداخته است. آثار پيرو متأخر او، رکن‌الدين محمود بن الملاحمي الخوارزمي (د. 536)، کسي که حدود يک قرن پس از وي مي‌زيسته است؛ منبع اصلي بازسازي نظريه ابوالحسين را شکل مي‌دهد. اين آثار عبارت‌اند از: کتاب المعتمد في أصول الدين او، جزء نخست از کتابي که گزيده‌اي تفسيري از تصفح الأدلة ابوالحسين بصري است و بخشي از آن برجاي‌مانده‌است، کتاب الفائق في أصول الدين او، خلاصه‌اي از کتاب المعتمد و کتاب تحفة المتکلمين في الرد علي  الفلاسفة او که نسخه‌اي از آن به‌تازگي يافت‌شده‌است.

سديدالدين محمود بن علي بن الحسن الحمصي الرازي (د. پس از 600)، نخستين مؤلف امامي شناخته‌شده‌اي است که نظريات ابوالحسين بصري  را پذيرفته است. تأثير تعاليم ابوالحسين بصري بر انديشه کلامي اماميه، طي قرون بعدي ادامه‌يافت. علاوه بر اين، آميختگي کلام و فلسفه از قرن هفتم به بعد براي متکلمان امامي به شکل يک قانون درآمد. اين نصيرالدين طوسي (د. 672) بود که نخستين بار در رساله‌هاي کلامي‌اش، مباحثات کلامي را با اصطلاحات، روش و سبک فلسفي درهم‌آميخت و تعدادي از مفاهيم فلسفي سازگار با نظريه کلامي را پذيرفت. در اين امر، عمده متکلمان متأخر اماميه از  وي پيروي نمودند؛ کساني همچون ميثم بن ميثم البحراني (د. 699)، حسن بن يوسف بن المطهر الحلي (د. 726) و الفاضل المقداد السيوري (د. 826).

يک استثناي شايان توجه در اين روند، خانداني از عالمان موسوم به بني‌العود است که در نيمه اول قرن هشتم، در حله – که در آن زمان يکي از مراکز تعليمي شيعه دوازده‌امامي بوده – ظهور کرده‌اند. آنها اکيداً از کاربرد اصطلاحات و مفاهيم فلسفي - حتي اگر با مواضع جزمي‌شان نيز سازگار بود - احتراز کرده و در مجموع، از مواضع عقيدتي ابوالحسين بصري و ابن الملاحمي حمايت مي‌نمودند. مجموعه‌اي دستنويس که توسط أحمد بن شرف‌الدين العودي از 6 شعبان 740 تا 24 ذوالحجة 742 کتابت شده‌، در کتابخانه بادليان در آکسفورد نگهداري مي‌شود (Ms. Arab. F. 64).  اين دستنويس که به‌شدت رطوبت ديده و بخشي از آن ناخوانا است، داراي 133 برگ (11.93 x 16.50 cm) بوده و  شامل تعدادي رساله‌هاي کلامي و شمار اندکي آثار فقهي است. علاوه بر اين، اين مجموعه شامل برخي نوشته‌ها به قلم اعضاي مختلف اين خاندان است. اين رساله‌ها عبارت‌اند از:  يک فتوي اثر شرف‌الدين أبوعبدالله الحسين بن أبي القاسم بن محمد العودي الأسدي الحلي درباره جايگاه شخص معتقد به اين نظريه که معدوم شيئي ثابت است (رساله ش. 9)، در پاسخ به فتوايي متقدم از دانشمند معاصر و احتمالاً سالمندتر از شرف‌الدين يعني محقق حلي (د. 676) درباره همين موضوع که در همين مجموعه هم آمده است (رساله ش. 8)؛ همچنين رساله اعتقادي مختصري از شرف‌الدين (رساله ش. 11)؛ رساله کلامي منظوم از يکي از فرزندان شرف‌الدين به نام شهاب الدين اسماعيل (رساله ش. 15) و اعتقادنامه مختصري از احمد، فرزند ديگر شرف‌الدين که کاتب مجموعه هم اوست (رساله ش. 16).

اين رساله‌ها به رغم اختصارشان بيانگر اين امر هستند که شرف‌الدين و فرزندانش، با ديدگاه‌هاي اعتقادي ابوالحسين بصري و مکتب او - جز در برخي موارد استثنا-، هم‌رأي بودند. خاندان العودي، در باب صفات ذاتي خداوند و ارتباطشان با ذات او، مدعي اند که قدرت، علم، حيات و هستي خداوند به سبب ذات اوست (لنفسه / لذاته) (برگ‌هاي 105a، 120a). اين رأي با موضع ابوالحسين بصري موافق است که نظريه احوال بهشميه را مورد نقد قرارداده بود. خاندان العودي علاوه بر اين، ادراک خداوند را به علم او ارجاع مي‌دهند. اين ديدگاه، رأي معتزليان بغداد بود و گزارش شده‌است که ابوالحسين بصري هم استدلالي را در حمايت از موضع آنها ترتيب‌داده است. شهاب‌الدين در ارجوزه خويش به اين پرسش نيز پرداخته است که چگونه دانسته مي‌شود که آدمي [خود] پديدآورنده اعمال خويش است؟ او مدعي است که اين علم ضروري است: از آنجا که شخص ممکن است به خاطر اعمالش مورد ستايش يا سرزنش  قرارگيرد، پس او بالضروره بايد پديدآورنده اعمال خويش باشد. وگرنه، ستايش و سرزنش نادرست خواهدبود. اين رأي، مشابه ديدگاه ابوالحسين بصري و پيروان اوست.

خاندان العودي در برهان‌شان در باب اثبات وجود خالق از ابوالحسين بصري پيروي ننموده‌اند. شرف‌الدين در فتوايش درباره معتقد به شيئيت معدوم، باز هم پيرو ابوالحسين بصري به‌نظر مي‌رسد. ابوالحسين بصري و پيروانش واقعيت داشتن معدوم را نپذيرفته‌اند. براي آنان، "ثابت بودن" مرادف "موجود بودن" است و بنابر اين، واقعيت يک شيئ با وجودش هم‌ارز است. فتاوي محقق حلي و شرف‌الدين (شماره‌هاي 8 و 9) در پاسخ به اين پرسش است که اگر کسي معتقد به اين نظريه باشد که معدوم شيئي ثابت است، آيا کافر است يا فاسق؟ و اين که آيا شايسته دريافت زکات است يا نه و آيا کسي که صدقه را به وي مي‌رساند مبراست يا نه. اين دو دانشمند در رد اين موضع با يکديگر موافقند و در عين حال در تلقي حکم فقهي شخص معتقد به اين نظريه، به نتايج متفاوتي مي‌رسند. محقق حلي بر اثبات اين که نظريه شيئيت معدوم، موجد محدوديتي ناروا بر صفات الوهي علم و قدرت مطلق بوده و بنابر اين مي‌بايست کفر تلقي شود؛ دو ايراد را مطرح مي‌کند. شرف‌الدين در فتواي متقابلش، محقق حلي را به جهت عدم دقت در طرح نظريه بهشميه، تخطئه مي‌نمايد و با اشاره به نقاط ضعف و اشتباهات در تعاليم معتقدان به شيئيت معدوم، به تصحيح آنها مي‌پردازد.

ادامه بحث از اين که آيا معدوم، شيئ است يا خير، در ميان تشيع دوازده‌امامي در قرن هشتم مفقود شده‌است، به اين دليل که براي عمده متکلمان امامي از دوره نصيرالدين طوسي به بعد، مفهوم فلسفي ذات (ماهيت) و وجود، جايگزين دريافت ابوالحسين بصري از وجود شده‌بود. براي مشائين و عمده متکلمان امامي از قرن هفتم به بعد، وجود عنواني مشکک است. بنابر اين، سرزنش تند شرف‌الدين نسبت به موضع بهشميه به خصوص در برابر ديدگاه جزمي ابوالحسين بصري، نوعي خلط تاريخي (anachronistic) به‌نظر مي‌رسد. از ارجوزه شهاب‌الدين العودي فرزند شرف‌الدين آشکارا بر مي‌آيد که رد مفهوم فلسفي وجود به جاي پذيرش آن آگاهانه بوده‌است. او در اين رساله به طرح آراء بهشميه ( که آنها را مشايخ المعتزله مي‌خواند)، مشائين و ابوالحسين بصري در باب مسأله وجود پرداخته و به‌روشني از ديدگاه ابوالحسين حمايت مي‌نمايد (برگه 115a).

اين که مکتوبات مختلفي که در اينجا از آن بحث شد، در دستنويسي ظاهراً منحصر به‌فرد باقي‌مانده و به دست يکي از اعضاي اين خاندان کتابت شده، ملهم اين امر است که بني‌العود با امتناع مؤکدشان از پذيرش فلسفه در کلام، در عصر خودشان کاملاً استثنا بوده‌اند. جريان اصلي کلام امامي، با تأثر فزاينده از فلسفه و پس از آن با تأثير از سنت عرفاني – همچون نمونه ابن أبي جمهور احسائي (د. پس از 906) - ادامه يافت.

به پيوست مقاله، فهرست تفصيلي و نيز پاره‌هايي گزيده از 20 عنوان رساله موجود در مجموعه دستنويس کتابخانه بادليان (آکسفورد) Arab. F. 64 آمده است.

ارسال شده توسط سيد محسن موسوى در تاريخ يكشنبه 17 خرداد 1388 ساعت 12:57 بعدازظهر (تعداد نظرات : ۱)