رساله‌اي که جناب استاد صدرايي چندي پيش ضمن یادداشتي از آن سخن گفته‌اند،علي الظاهر اثري است از أبوالعباس الفضل بن حاتم النيريزي (310ه/922-923م) [1]که نسخه‌اي از آن در مجموعه‌اي حاوي 8 رساله به شماره 2031 در فهرست کتابخانه مرکزي دانشگاه تهران (ج8-ص652)به قلم مرحوم دانش‌پژوه توصيف شده‌است.

در مشخصات نسخه چنين آمده‌است:

 
(2031)

 
            نسخ اسفنديار مازندراني در 16ع1/1031 پايان عنوان شنگرف، نسخه در 1321 از آن سردار کابلي بوده‌است.

            14س5/6*5/12، 496گ 12*20، کاغذ سپاهاني – جلد تيماج حنايي ضربي مقوايي.

 
مجموعه

 
.....5- مقالة النيريزي في حوادث القرانات(442پ-465ر) از أبي العباس فضل بن حاتم نيريزي.

 

            آغاز:  مقالة النيريزي في حوادث القرانات. من کلام أبي العباس الفضل بن حاتم النيريزي في القرانات والکسوفات الدالة علي الفتن والحروب وما تدل عليه إلي آخر سنة 600 للهجرة وما بعدها. قال أبوالعباس النيريزي إن الذي حداني علي استخراج ما دونته في هذه المقالة ..... هو امتثال أمر مولانا المکتفي بالله أميرالمؤمنين أبي محمد علي ابن المعتضد بالله أميرالمؤمنين اطال الله بقائه وعزه فنقول...

 

            انجام:  إلي تمام سنة 600 للهجرة والحمد لله رب العالمين. استفتاج کلام الفضل بن حاتم النيريزي رحمه الله فيما تقدم له من القرانات و تحاويل السنين (458ر) ... ظفر في غزوات بجنود و جيوش کمل القول بحمد الله ومنه.

 

            شايد خالي از فايده نباشد متني را که اغلب سايتهاي مربوط به نيريز (همچونneyriz.edu.blogfa.com)در ترجمه فضل بن حاتم نيريزي – بدون ذکر مصدر اصلي و نويسنده اين متن - آورده‌اند، نقل شود:

 

            ابوالعباس فضل بن حاتم نيريزي ، ستاره شناس و رياضي دان نامدار ايراني در سده سوم و اوايل سده چهارم ه.ق مي زيسته است . او در نيريز ولادت يافت . تاريخ تولد وي دانسته نيست . اما با توجه به شرح احوال و تاريخ وفاتش مي‌بايست در نيمه اول سده سوم ه.ق زاده شده باشد . تحصيلات مقدماتي را در زادگاهش فرا گرفت . پس از آن ، مقارن با حكومت المعتضد بالله ( حكومت 279-289 ه.ق ) شانزدهمين خليفه عباسي به بغداد مهاجرت كرد . شايان ذكر است كه اولين حوزه علمي اسلامي در بغداد تأسيس شد و نهضت علمي اسلامي در اين شهر در زمان منصور ، ابو جعفر عبدالله ( حكومت 198-218 ه.ق ) به اوج خود رسيد سده سوم ه.ق كه ابو العباس نيريزي به بغداد هجرت كرد ، عصر طلايي علوم در بغداد محسوب مي شد . فضل بن حاتم ظاهراً تا اواخر دوره مكتفي بالله ( حكومت 289-295 ه.ق) هفدهمين خليفه عباسي در بغداد بود.

كمال الدين فارسي ( حسن بن علي ) رياضي دان و منجم معروف ايراني در كتاب تنقيح المناظر خود نوشته است : در عصر اين خليفه ( المعتضد بالله ) در رنگين كماني ، لايه و لكه هاي سياهي مشاهده مي شود كه خليفه و مردم را سخت به وحشت مي اندازد. ناچار به فضل نيريزي مراجعه و علت آن را جويا مي شوند.
او بطور كامل، روشن و واضح علت اين امر را بيان و توضيح داد و مردم و خليفه و نزديكان خليفه را از بهت و حيرت و نگراني نجات مي دهد. به پاس خدمات ارزنده اين دانشمند بزرگ، در سالهاي اخير مدار 19 درجه جنوبي و نصف النهار 325 كره ماه به نام فضل بن حاتم نيريزي نام گذاري كرده اند و دانشمندان اروپايي و غربي او را به آناريتيوس (Anaritius ) مي شناسند.

آثار فضل:

فضل در رشته هاي مختلف علوم زمان خود كتب و رسالات زياد به رشته تحرير درآورد و بر كتب مشهور، شرح و حواشي متعددي نوشت و كتابهاي زيادي را ترجمه كرد.بيشتر آثار او در كتابخانه هاي معتبر جهان در اروپا و كشورهاي خاورميانه و معدودي در كتابخانه هاي ايران موجود است . آثار بجا مانده از فضل به شرح زير است:

1. شرح كتاب اصول اقليدس : اين شرح از نظر تاريخ رياضيات دوره اسلامي و يوناني اهميت زيادي دارد زيرا در آن قسمت هايي از آثار هرون اسكندراني( Heron of Alexandria ) سيمپليسيوس (Simplicios ) و آغانيس (Aganius ) نقل شده است . از اين كتاب نسخه اي خطي، شامل مقالات اول تا ششم و آغاز فصل هفتم به زبان عربي، در كتابخانه شهر ليدن هلند موجود است.
متن اين شش مقاله، در قرن نوزده ميلادي از زبان عربي به لاتين ترجمه و در سالهاي 1893 تا 1932 ميلادي، چندين بار در كپنهاك (دانمارك) به چاپ رسيده است. ده مقاله اين كتاب توسط جرارد كرمونايي (Gerad-Cremona ) مترجم معروف در قرن دوازدهم به زبان لاتين ترجمه شده است. اين ترجمه توسط كورتزه (M.Curtze ) در سال 1899 به چاپ رسيده است.
2. رساله في بيان المصادره المشهوره الاقليدس : يك نسخه از اين رساله در كتابخانه مدرسه عالي شهيد مطهري و ميكروفيلم آن به شماره 3598 در كتابخانه مركزي دانشگاه تهران موجود است. نسخه خطي ديگري از اين رساله در كتابخانه برلين به شماره 5927 موجود مي باشد.
3. شرح مجسطي (Almagest ) : شرحي است كه فضل درباره كتاب مجسطي بطليموس نوشته است. آن را بهترين تفسيرهاي اين كتاب دانسته اند. تا آنجا كه فضل را شارح مجسطي خوانده اند.
4. زيج كبير علي السندهند (Sidhanta ) : زيج كبير يك رشته مطالب و جدولهاي رياضي، اخترشناسي و روش ستاره شناسي هندي و جدولي است كه از روي آن به حركات سيارات پي مي برده اند.
5. زيج صغير : زيج صغير كتابي است كه از روي آن حساب نجوم و روش ستاره شناسي انجام مي گيرد. (زيج كبير و زيج صغير به زيج معتضدي معروف است).
6. كتاب سمت القبله : اين كتاب درباره شناسايي قبله در شهرهاي گوناگون بكار مي رفته است.
7. شرح و تفسير الاربعه البطليموس : اين كتاب را ابراهيم بن صاحب به عربي ترجمه و حنين بن اسحق آن را اصلاح و فضل بن حاتم نيريزي بر آن شرحي نوشته است.
8. كتاب احداث الجو : كتابي است در هواشناسي كه فضل نيريزي آن را براي المعتضد بالله شانزدهمين خليفه عباسي به رشته تحرير درآورده است.
9. رساله في معرفه آلات، يعلم بها ابعاد الاشياء الشاخصه في الهواو... :كتابي است در شناسايي و روش بكار بردن دستگاههاي اندازه گيري از راه دور مي باشد. اين كتاب را فضل براي قاسم بن عبيدالله بن موسي، وزير خليفه عباسي نوشته است. يك نسخه از آن در كتابخانه اياصوفيا با شماره 4830 (215آ-224ب) موجود مي باشد. همچنين يك نسخه آن در كتابخانه اسكوريال با شماره 1636 (100آ-117ب) نگهداري مي شود.
10. كتاب تخطيط الساعات : اين كتاب درباره چگونگي ساختن ساعتهاي آفتابي مي باشد. و يك نسخه خطي به زبان عربي در بانكيپور (يكي از شهرهاي هند) موجود است كه در سال 1366ه.ق در حيدرآباد چاپ شده است.
11. كتاب اسطرلاب كروي : اين اثر بهترين كتابي است كه مسلمانان درباره اسطرلاب كروي تأليف كرده اند و در چهار فصل است:
الف): مقدمه تاريخي و انتقادي
ب): توصيف اسطرلاب كروي و امتياز آن بر اسطرلاب هاي مسطح و آلات نجومي ديگر
ج و د): موارد استعمال اسطرلاب كروي
يك نسخه خطي از كتاب فوق در اسكوريال موجود است.
12. كتاب حوادث القرانات: نسخه خطي اين رساله در كتابخانه مركزي دانشگاه تهران به شماره 2315 موجود است.{ظاهراً اين نشاني صحيح نيست و شايد مراد همان مجموعه 2031شماره باشد }
13. شرح كتاب ظاهرات الفلك: كتاب ظاهرات الفلك از اقليدس است كه فضل شرحي بر آن نوشته است.

ارسال شده در شنبه ۲۹ ارديبهشت ۱۳۸۶ ساعت ۸:۱۴ بعدازظهر