آنچه در يادداشت اخير دانشمند محترم جناب آقاي انصاري در نقد بر آقاي دکتر کديور آمده، � براي من موجب پرسشي در تعريف معناي غلو شد.

در يادداشت ايشان اين مضمون آمده است که آقاي کديور � با ارائه تصويری غيرتاريخی و ايدئولوژيک از نظريه علمای ابرار و استوار� بر اساس مفهومی کش‌دار و محکي برساخته، آن را به معنی عدم پذيرش اوصاف فوق بشری امامان دانسته و اين نظريه را به دانشمندان سلف شيعه نسبت می دهند.

با تأمل در اين نکات و در جستجوي پاسخ به اين سؤال که آيا تعريف غلو و مرز انديشه اعتدالی و انديشه غاليانه شيعی چيست و اين که عقيده اکثريت شيعيان امامی در سده های نخستين چه بوده‌است؟، به کتاب آقاي دکتر مدرسي ـ که از جمله منابع اصلي بحث آقاي دکتر کديور هم هست ـ براي چندمين بار مراجعه کردم.

به‌ياد مي‌آورم که جناب آقاي انصاري در توصيف کتاب آقاي دکتر مدرسي تحت عنوان «تحقيق نمونه»، چنين گفته‌بودند:

� � � � � � « کتاب دکتر مدرسی نمونه يک کار بزرگ و محققانه است که هم مبتنی بر تتبع و تحقيق آگاهانه است و هم در آن از آميختن مسائل و در افتادن در خلط موضوعات و ارائه "نظريه" پردازی های بزرگ � اما بی دليل و ايدئولوژيک زده خودداری شده است. کتاب بنابراين در کنار ديگر فوائد آن نمونه‌ای است مهم برای درک درست شيوه و مهندسی تحقيق. »

به‌نظر مي‌رسد مطالبي که آقاي دکتر مدرسي در پاسخ به چنين پرسش‌هايي آورده‌اند، شباهت بسياري دارد با آنچه جناب آقاي انصاري آنها را از جانب آقاي کديور مخدوش و قابل نقد يافته‌اند. يعني به گمان من آقاي مدرسي هم، غلو را به معناي «قول به صفات فوق بشري در مورد ائمه عليهم السلام» گرفته و نظريه علماي ابرار را هم در نفي چنين عقايد غاليانه، به اکثريت شيعيان متقدم قابل انتساب دانسته‌اند.

�

نمونه‌هايي از کلام آقاي دکتر مدرسي در اين باب چنين است:

�

·� � � � از همان زمان که گرايش‌هاي غاليانه به جامعه شيعه امامي رخنه کرده و اندک اندک برخي از شيعيان را به خود جلب مي‌نمود، بسياري از شيعيان و اصحاب ائمه اطهار به شدت با نسبت هر گونه صفات فوق بشري به آنان مخالف بوده و بر اين نکته تأکيد مي‌کردند که آنان فقط دانشمنداني پرهيزکار (علماء ابرار) بوده‌اند. [مکتب در فرايند تکامل،حسين مدرسي طباطبائي، تهران، کوير، 1386؛ ص 73]

·� � � � شهيد ثاني در حقائق الايمان مي‌گويد که بسياري از ائمه اطهار و شيعيان متقدم، آنان را تنها علماي ابرار مي‌دانسته‌اند و حتي قائل به عصمت آنان هم نبوده‌اند. بحرالعلوم در رجال خود اين نظر را به اکثريت شيعيان متقدم نسبت مي‌دهد. [ص 75 – پاورقي 1]

·� � � � علماء قم تصميم گرفتند که هر کس را که به ائمه نسبت امور فوق بشري بدهد، به عنوان غالي معرفي و چنين کسان را از شهر خود اخراج کنند... اين داستان نشان مي‌دهد که شيعيان قم در آن زمان فرقي ميان دو مفهوم غلو و تفويض و ميان دو گروه غلات و مفوضه نمي‌گذاشتند و معتقد بودند که تمام کساني که ائمه را موجودات فوق بشري مي‌دانند، مسلمان و اهل صوم و صلات و ساير عبادات نيستند. [ص 83-84]

·� � � � در اين ميان خط سومي هم وجود داشت که اکثريت افراد عادي جامعه شيعه و بسياري از راويان حديث از آن پيروي مي‌کردند ... ائمه اطهار بر اساس رواياتي که در دست است، خود همواره و با شدت، غلات و عقايد آنان را محکوم کرده و انتساب هر گونه جنبه فوق بشري به خود را رد مي‌نمودند.[ص 87-88]